Rættvísgeringin

– við Paulusi, Lutheri, Jóan Jakku á Viðareiði og øðrum sum bakstøði

„Rættvísgjørd av trúgv hava vit tí nú frið við Gud við Harra okkara Jesusi Kristi.“ Rómbrævið 5.1

Hugtakið rættvísgering, so sum Paulus nýtir tað, kemur úr rættarsalinum. Vit, sum vóru ákærd og funnin sek, eru lýst ósek. Lýst ósek, tí Sonur Dómarans tók dóm okkara á Seg. Og ikki bara tað, nei, umframt at lata dómin falla á Son Sín, tilroknar Hann nú okkum rættvísi Sonar Síns. Og úrslitið? Vit, sum áður vóru ákærd og sek, standa nú ílatin rættvísina hjá Syni Dómarans.

Trúbótin var, at Luther og aðrir fingu eyguni upp fyri læruni um rættvísgeringina. Tað var hesin sami sannleikin, sum fekk Wesley at vakna og eisini teir, sum komu til trúgv á døgum Gamla Sloans. Tað var henda læran, tey meintu við, tá ið tey tosaðu um at vera komin út í fult frælsi.

Í sambandi við at 150 ár vóru liðin, síðan langabbi hansara, Jóan Jakku á Viðareiði, var føddur – hevur Jón Helmsdal skrivað eina áhugaverda grein um langabban. Í greinini nevnir hann millum annað, hvussu gripin langabbin var av Rómbrævinum. Jón skrivar:

„Veturin 1905-6 ger Jóan Jakku av at fara upp á skúla hjá brøðrunum við Stein í Havn – tá hevur Jóan Jakku verið 33 ára gamal.

   Hann keypti sær eina bíbliu, meðan hann var í Havn (hon kostaði 22 krónur). Jóan Jakku skal hava sagt, at hann fór beinanvegin at lesa í bíbliuni, og hann slúkti Rómbrævið – sum jú í stóran mun viðger spurningin, rættvísgering við trúgv eina – also ein uppgerð við lógarbundnan kristindóm, sum pápi hansara, Jákup Mikal, hevði stríðst so leingi við.

   Hesin spurningurin sær eisini út til at fylla nógv hjá Jóan Jakku, og tá ið hann seinni sjálvur byrjar at bera orðið fram, so er rættvísgering við trúgv eina, ofta eitt afturvendandi tema.

   Tað er tiltikið, tá ið Jóan Jakku einaferð á møti skuldi lýsa týdningin av at líta fullkomiliga á Jesus Kristus og ikki seg sjálvan.

   Hann nýtti sum mynd, fyrstu ferð hann var til bjarga. Hann var so ræddur fyri, at línan ikki helt, at hann við báðum hondum tvíhelt um línuna fyri ikki at falla. Men tann dagin fekk hann ongan lunda! Tá ið hann næstu dagarnar lærdi at líta heilt og fult á línuna og slepti takinum, kundi hann við leysum hondum fleyga, og tá bar til!

   Her brúkti Jóan Jakku eina mynd úr gerandisdegnum til at lýsa, at tað er Kristus, ið ber okkum, og vit skulu hugsavna okkum um at virka – at tað fáa vit illa, um vit í heilum ivast í, um línan man fara at halda.“

******************

Hesi gomlu høvdu upplivað, hvussu tað var at vera undir lógini og so skilja boðskapin um rættvísgeringina av trúgv eina. Haldi Victor lýsti tað so væl – (nr. 1043 í Nýggju Sangbók Guds Fólks):

Hevur tú strítt undir lógini bundin,

kennir tú hennara svíkjandi troyst:

Enn ert tú komin ov stutt, tað er grundin, 

tí er tín sál ei úr ófriði loyst.

Halt tú bert á, tú skalt sigra umsíðir!

Soleiðis uggaði lógin títt kjøt.

Aldri tó upp runnu ljósari tíðir,

aldri so kom hon, hin hvíla so søt.

Hevur tú kent tá við krossin at lenda,

stýra um brimgarðin inn, inn í havn,

eyguni burt av tær sjálvum at venda,

síggja Guds Son og hans út breidda favn?

Hevur hann peikað tær á sína síðu

og sína hond og sagt: Friður við tær!

Hevur tú lýtt á ta røddina blíðu:

Frælsur tú ert, tí eg lógina bar!

Tá kanst tú siga og siga av sonnum:

Friður er ei í, hvat menniskja kann!

Frelsa hjá syndigum, doyggjandi monnum

er í Guds Soni og trúnni á hann!

Eg minnist, tá ið eg byrjaði at koma á morgunmøti, at tað var ein morgunmøtisangur, sum mær kom at dáma serliga væl – (nr. 168 í Nýggju Sangbók Guds Fólks):

Tú sært ei meg, tú sært ei meg,

men Son tín, Gud, sært tú.

Meg sært tú eina latnan í

hans hvíta rættferðskrúð.

Men um tú sást meg uttan hann,

ei vón var fyri mær,

eg stóð ei, Harri, enn ein dag,

ein tíma fyri tær.

At vera ílatin Hansara hvíta rættferðskrúð, tað er tað, sum vit meina við, tá ið vit tosa um rættvísgeringina.

Nakrir tankar viðvíkjandi rættvísgeringini

  • Onkrar dagar kenni eg meg nær Gudi. Onkrar dagar merki eg einki. Júst líka rættvísur í eygum Guds hóast tað.
  • Onkrar dagar gongur væl andaliga. Onkrar dagar gongur ikki so væl. Júst líka rættvísur í eygum Guds hóast tað.
  • Onkrar dagar haldi eg meg duga væl við onnur. Onkrar dagar ☹. Júst líka rættvísur í eygum Guds hóast tað.
  • Ein dag fari eg at standa framman fyri Gudi lýtaleysur, uttan plett og rukku. Júst líka rættvísur í eygum Guds í dag, sum eg verði tá.
  • Vit kundu einki gera fyri at blíva frelst, og vit kunnu einki gera fyri at missa frelsuna.

Tað eru tveir flokkar í hesum landi í dag!

– úr talu hjá Victor Danielsen

Tað er ein bíbilsk meginregla, at vekingar skapa skilnað millum tey, sum hava sett álit sítt á Harran, og tey, sum ikki hava gjørt tað. Og tað er eisini ein bíbilsk meginregla, at tá ið ávirkanin av vekingum doyr burtur, hvørvur skilnaðurin. Í tráð við hetta er tað áhugavert at lesa tað, sum Victor Danielsen segði um teir báðar flokkarnar. Hetta er brot úr talu, sum Victor Danielsen talaði, ikki so langt áðrenn hann fyri meira enn 60 árum síðani flutti heim í dýrdina.

Vit geva Victor orðið:

„So varð nú ósemja millum fólkið um Hann.“ Jóhannes 7.43

„Men fólkið í býnum býtti seg sundur; summi hildu við Jødunum, og summi við ápostlunum.“ Ápostlasøgan 14.4

Skammast tú við Harran Jesus,
við hans kross og tronga veg?
Jesus skammaðist tó ikki við at doyggja fyri teg.

Tað var so gott og dýrabart fyri meg at hoyra hasi orðini sungin. Harí havi eg átt mína trygd. Í yvir 46 ár havi eg átt mína styrki har.

Nei, kæri vinur. Vit hava ikki altíð verið í ljósinum. Eg veit væl tað, at teir eru, sum royna at tala soleiðis, sum at tað bara var ein flokkur, og sum at øll kunnu vera trygg, og øll kunnu forláta seg upp á tað, at tey búgva í einum kristnum landi og so víðari; men soleiðis er ikki. Tað eru tveir flokkar. Tað eru tey, sum hava umvent seg til Gud, og tey, sum ikki hava umvent seg til Hansara. Tað eru tey, sum eru komin sum fátækir syndarar til krossin og hava funnið frið har, og tað eru tey, sum ikki hava tikið ta leiðina. 

Tað var rætt, sum hitt danska blaðið skrivaði, tó tað skrivaði í fjendskapi móti Gudi og Hansara tænara, sum var deyður, at tað eru tveir flokkar. Ja, tað eru tveir flokkar í hesum landi í dag, men teir eru ikki avmarkaðir av menniskjalæru og boðum og útvortis forskriftum. Men tað er krossins orðið, sum ger forskellin.

Tað er krossins orðið, sum tekur skjalið, sum fer til markið ímillum flokkarnar, og einki annað. Í øðrum flokkinum eru øll tey, sum eru komin sum fátækir syndarar til krossin og hava funnið sítt ríkidømi har. Hava funnið sítt reinsilsi við Jesu blóði, og sum hava fingið krossins vitnisburð í hjarta og munn. Tann dýrabara vitnisburð, sum Harrin legði í okkara hjarta og munn, táið ljósið frá tí høga rann upp fyri okkum. Tann himmalska sólin, sum er Jesus.

Táið Hann rann upp fyri okkum, og tað dýra krossins orðið fekk vald yvir okkara hjarta, so vit kundu bera tað fram fyri øðrum. Tað var tað, sum gjørdist skjalið fyri okkara lívi. Frá tí degi av hevur okkara lív, trods mangar veikleikar, ikki verið tað sama.

Og tó at eg má siga, at eg eri gamal, táið eg hyggi aftur yvir mítt lív. Tað er ikki so mikið, eg kann gleðast yvir. Men tað kann eg gleðast yvir, at Harrin legði í mín munn ein nýggjan lovsong til okkara Gud, táið eg fann Jesus sum mín Frelsara. Ein lovsong, sum ongantíð er tagnaður aftur. Sum øll tey eiga, sum eru komin til Hansara kross. Sum hava funnið sín frið og sína frelsu har.

Og minnist eitt orð afturat av mínum munni, øll, sum elska tann Harra Jesus Kristus (2. Tim. 3.12):

„– Og øll, sum vilja liva gudiliga í Kristi Jesusi, skulu verða atsøkt.“

Gloymið ikki hatta orðið. Latið ein mann standa heilt og fult og ódeilt á Kristi síðu og ikki skammast við Hansara kross, og hann skal síggja, at Kristi fíggindar vanvirða og teir háða, og tað er ikki altíð so lætt at bera; men øll, sum vilja liva gudiliga í Kristi Jesusi, skulu verða forfylgd. Tað koma vit aldri burtur frá, og vit skulu læra okkum við Guds hjálp at gleða okkum yvir tað.

Tað stendur í einum skriftstaði í Hebrearabrævinum 10, at tey høvdu lært at gleðast enntá yvir, at teirra ognir vóru rændar, tí tey vistu, at tey áttu ein betri og blívandi eigindóm. So mikið mugu vit við Guds hjálp kunna, at vit við toli og gleði bera tað, um vit tola háð og vanvirðing fyri tað, at vit kennast við Jesus okkara Harra. Tann Frelsara, sum fyri okkara skuld leið krossins tunga deyða og nú situr høgt við Guds høgru hond.

Bønarløtan januar 2023

Tak niður bønarløtuna her: Bønarløtan jan 2023

At endurnýggjast – ikki bara eldast

Ein dagin kom eg í prát við ein amerikanskan gest á gistingarhúsinum, har vit búgva, tá ið vit eru í Manila. Maðurin var og vitjaði ymsar samkomur. Sum vit práta, nevni eg okkurt um Føroyar. „Føroyar?“ sigur hann. „Eg kendi einaferð ein føroying, vit gingu í somu samkomu.“ Eg spyrji hvar, og hann sigur: „Í Maryland.“ „Maryland,“ sigi eg, „so má tað hava verið eg.“ Og jú, so var. 

Hvørgin okkara búði í Maryland longur, og vit høvdu einki samband havt við hvør annan í fleiri áratíggju. Ikki so løgið, at vit ikki kendu hvør annan aftur. Nú smílist onkur og sigur: „Tað ber væl til at kenna fólk aftur, sum tú ikki hevur sæð í fleiri ár.“ Eg veit, eg veit, royni bara at troysta meg sjálvan. Altíð gott at hava okkurt, sum kann vera einum til – um ikki annað – eitt sindur av troyst.

Hvussu er og ikki, likam okkara eldast og broytast.

Við hasum sum bakstøði hugsaði eg, at gott kundi verið at hugt at nøkrum versum úr Seinna Korintbrævi. Seinna Korintbræv 4.16 til 5.1. Paulus tosar um hetta at eldast og broytast.

Ein lítil eygleiðing, áðrenn vit geva Paulusi orðið. Vit liva í eini tíð, har stórur dentur verður lagdur á góða heilsu og týdningin av at halda seg ungan, og tað er sjálvandi gott. Men tá ið tað er sagt, so er eisini neyðugt at minnast tað, sum Paulus skrivar her, at útvortis menniskja okkara, óansæð hvussu og hvat, vit gera, gongur til grundar. Vit mugu ikki gerast kløkk, tá ið fólk ikki kenna okkum aftur. 

Eg haldi, at fimti kapittul í Fyrstu Mósebók er so sigandi hesum viðvíkjandi. Vit lesa um fólk, sum livdu nógv longur enn tað, sum vit kenna til. Metúsalem bleiv næstan túsund ár, men so stendur um tey øll – Enok undantikin – at tey doyðu. Jú, sum bæði lívið og Paulus siga okkum, útvortis menniskja okkara gongur til grundar.

Gudmund Bruun, sáli, sigur í eini lestrabók: „Fyri deyðanum má hin sterkasti lúta. Tór bardist við gamla kelling. Hann mátti at enda gevast, navn hennara var elli.“

Og so geva vit Paulusi orðið (Seinna Korintbræv 4.16 og 5.1):

„Vit missa tí ikki mótið; nei, um so útvortis menniskja okkara gongur til grundar, endurnýggjast tó innvortis menniskja okkara dag frá degi.“
„Vit vita jú, at um jørðiska hús likams okkara verður brotið niður, hava vit bygning frá Gudi, hús, ið ikki er gjørt við hondum, ævigt í Himlum.“

Í 4.16 sigur hann, at útvortis menniskjað gongur til grundar, og í 5.1, at jørðiska hús likams okkara verður brotið niður. Og kortini er tónin positivur. Hann sigur jú í 16. versi:  

„Vit missa tí ikki mótið; nei, um so …“ 

Millum útsagnirnar um likam okkara í 4.16 og 5.1 nevnir Paulus tríggjar mótsetningar, sum hjálpa okkum at seta alt í rætt høpi. Mótsetningarnir eru:

  • Vit hugsavna okkum um dýrdina, ikki trongdina.
  • Vit hugsavna okkum um tað ósjónliga, ikki tað sjónliga.
  • Vit hugsavna okkum um tað æviga, ikki tað tímiliga.

Dýrdina – ikki trongdina (2. Kor. 4.17)

„Tí trongd okkara – sum er stokkut og løtt – virkar okkum í størri og størri yvirflóð æviga fylling av dýrd,“

Trongdin er eitt amboð, sum Harrin nýtir at virka fylling av dýrd. Við øðrum orðum at virka nakað gott og vakurt í okkum. Frá bíbilska sjónarhorninum er trongdin stokkut og løtt, meðan dýrdin, ið er okkara, gerst bara størri og størri, flýtur yvir og er ævig.

Tað ósjónliga – ikki tað sjónliga (2. Kor. 4.18)

„við tað at vit hava ikki hitt sjónliga fyri eyga, men hitt ósjónliga. Tí hitt sjónliga er tímiligt, men hitt ósjónliga ævigt.“

Í Hebrearabrævinum 11.27 stendur um Móses: 

„… hann helt á, sum hann hevði sæð hin ósjónliga.“

Tað var orsøkin til, at hvørki Móses ella Paulus mistu mótið.

Tað æviga – ikki tað tímiliga (2. Kor. 5.1)

„Vit vita jú, at um jørðiska hús likams okkara verður brotið niður, hava vit bygning frá Gudi, hús, ið ikki er gjørt við hondum, ævigt í Himlum.“

Fólkið í Korint var umgyrt av øllum tí flottasta, ið tátíðar heimurin hevði at bjóða. Í dag er tað alt samalt langt síðan farið. Hinvegin, so njóta bæði Paulus og tey, sum hann skrivaði til, beint nú heima í Himli tað æviga, tað besta, tað, sum ongantíð ferst og er ævigt.

Aftur til Seinna Korintbræv 4.16. Paulus kundi siga, at orsøkin til, at vit ikki missa mótið, er, at innvortis menniskja okkara endurnýggjast dag frá degi. Tað er ein endurnýggjan, sum eingin aldur ella sjúka kann darva. 

Spurningurin er tí:
Loyva vit Gudi at endurnýggja okkum? Ein góður spurningur at taka við okkum inn í nýggja árið.

Gamlir og góðir jólasálmar – seinni partur

Vit hyggja at fýra gomlum jólasálmum, so gamlir, at teir standa í Bíbliuni – í fyrstu kapitlunum hjá Lukasi. Tað er gamal siður at kalla teir við latínskum navni, og eru tað heitini, vit nýta her. Ljóðar jólaligari. Sum nevnt var í fyrra parti, so vóni eg ikki, at nakar heldur, at tað ljóðar ov katólskt.

Í fyrra parti hugdu vit at tí fyrsta sálminum Magnificat, nú venda vit okkum til hinar tríggjar.

Sum áður nevnt, so hava hesir sálmarnir ivaleyst ikki bara verið endurgivnir, men eisini sungnir. So hóast orðini at syngja, sangur ella sálmur ikki beinleiðis eru nýtt í tekstunum, loyva vit okkum at nýta tey her.

Benedictus (Lukas 1.68-79)

Sálmurin varð til í sambandi við, at Zakarias fekk málið aftur. Nýføddi sonur hansara skuldi fáa navn, og Elisabet vildi, at hann skuldi eita Jóhannes. Hinum til staðar dámdi tað ikki, og tey spurdu Zakarias, hvat hann helt. Hann bað um okkurt at skriva á og skrivaði so navnið Jóhannes. Zakarias hevði verið málleysur, síðan eingilin hevði gjørt hann so, tí hann ikki vildi trúgva. Men nú hann skrivar, hvussu sonurin skal eita, fyllist hann av Heilaga Andanum, fær málið aftur, og sálmurin Benedictus verður til.

Orsøkin til, at tey kalla sálmin „Benedictus“, er, at tað er fyrsta orðið í lovsonginum. Á føroyskum merkir orðið lovaður. Zakarias prísaði Gudi, profeteraði og segði (Luk. 1.68-69):

„Lovaður veri Harrin Gud Ísraels! Tí Hann hevur vitjað fólk Sítt og loyst tað út.
Hann hevur reist okkum upp frelsuhorn í húsi Dávids tænara Síns,“

Frelsuhornið er Kristus. Alt hetta er í tráð við tað, sum Gud lovaði í Gamla Testamenti. Og Hann hevur gjørt tað, so at vit kunnu tæna Harranum óttaleys í heilagleika og rættvísi.

Í seinnu helvt av sálminum syngur Zakarias, at nýføddi sonur hansara fer at gera vegir Harrans til reiðar. Alt hetta, sigur hann, er eymu miskunn Guds okkara fyri at takka, Honum, sum læt lýsing av hæddini vitja okkum og gjørdi tað fyri at leiða føtur okkara inn á veg friðarins.

Jólini minna okkum á, at vit – eins og Jóhannes – eru sett at javna Harranum vegin og soleiðis vísa teimum rundan um okkum á Kristus.

Gloria in altissimis Deo (Lukas 2.14)

Hesin sálmurin er øðrvísi enn hinir við tað, at hann er sungin av stórum himmalskum skara.

Vit kenna øll søguna um einglarnar og hirðarnar. Hirðarnir liggja úti á markini og halda vakt, og brádliga stendur eingil Harrans fyri teimum og sigur (Lukas 2.11-12):

„Tykkum er í dag Frelsari føddur, sum er Kristus, Harrin, í staði Dávids.
Og hetta skulu tit hava til tekin: Tit skulu finna barn, sveipað, liggjandi í krubbu.“

Og í somu stund er hjá einglinum stórur himmalskur herskari, ið lovar Gudi og syngur: Gloria in altissimis Deo. Einglarnir syngja um Gud á hæddini og dýrdina, sum er Hansara. Og teir syngja um, hvussu vit, sum eru her á jørð, kunnu njóta friðin, sum bara Hann kann veita. Og alt er tað møguligt, tí (Luk. 2.11):

„Tykkum er í dag Frelsari føddur, sum er Kristus, Harrin, í staði Dávids.“

Nunc dimittis (Lukas 2.29-35)

Maria, Jósef og barnið Jesus vóru í templinum. Tey vóru har í sambandi við, at tað vóru 40 dagar, síðan Jesus var føddur. Meðan tey eru har, møta tey gamla Símeoni. Heilagi Andin hevði opinberað Símeoni, at hann skuldi ikki síggja deyðan, fyrrenn hann hevði sæð hin salvaða Harrans. Tá ið hann hittir tey, vísir Harrin honum, at hetta barnið er hin komandi Frelsarin. Símeon tekur barnið Jesus í favn, lovar Gudi, og lovsongurin Nunc dimittis verður til.

Á latíni byrjar sálmurin við orðunum: Nunc dimittis servum tuum, Domine – „Harri, lat nú tænara tín fara.“ Í umseting Victor Danielsens lesa vit (Lukas 2.29-30):

„Harri, nú letur Tú tænara Tín fara hiðani í friði, sum Tú hevur sagt; 
tí eygu míni hava sæð frelsu Tína,“

Sálmurin er ein tøkk til Harran fyri at hava uppfylt tað, sum Hann hevði lovað. Símeon vendir sær síðan til Mariu og sigur henni, hvat tað fer at kosta henni at vera móðir hins Salvaða (Luk. 2.35):

„– ja, eisini tína egnu sál skal svørð fara ígjøgnum …“

Ja, tað er stórt at minnast, at Gud altíð heldur orð, men samstundis er tað eisini týdningarmikið at skilja álvaran av at vera partur av tí, sum Harrin ger, bæði tá ið tað kemur til tað jaliga og neiliga.

***

Og við hesum sálmunum ynskja vit tykkum eini gleðilig jól. 

„Dýrd veri Gudi á hæddini, friður á jørðini, í menniskjum góður tokki!“ Lukas 2.14

Í „Didasko“  fáa 7. floks næmingar grundleggjandi bíbliuundirvísing

Tað eru longu nøkur ár síðan, at samkoman í Betesda byrjaði at hava skipaða bíbliuundirvísing fyri næmingar í 7. skúlaflokki. Við skúlaársbyrjan fáa næmingarnir høvi at velja, um teirra undirvísing í Kristni skal fara fram í kirkjuni, Betesda ella í skúlanum. Í løtuni ganga 32 næmingar til tiltakið í Betesda.

Sámal Mikkelsen, ið stendur fyri tiltakinum, sigur í stuttari viðmerking, at tað er ein stór gleði at uppliva áhugan og forvitnið hjá teimum ungu.

– Tað er í góðum samstarvi við skúlan, vit hava fingið høvi at skipa fyri hesum tiltaki, ið er samstundis, sum tey ganga til prest, ið hoyra til Fólkakirkjuna.

– Evnini, vit gjøgnumganga, eru tey grundleggjandi í Bíbliuni, so sum skapanin, guddómurin,  Bíblian, frelsa, dópur o.s.fr.

– Hetta er ein av teimum mest hugaligu og gevandi uppgávunum, tí tey ungu eru so livandi og spyrjandi. Tað gevur einum sjálvum so nógv at samskifta við børn og ung, og vónandi fáa tey eisini nógv burturúr.

– Navnið „Didasko“ , sum vit hava valt, kemur úr grikskum, merkir “at læra”. Jesus brúkar hetta orðið í Matteus 28:18-20, tá hann gav tey stóru missiónsboðini:

Tá steig Jesus fram, talaði til teirra og segði: „Mær er givið alt vald í Himli og á jørð. Farið tí út og gerið øll fólkasløg til lærisveinar, doypið teir til navn Faðirsins, Sonarins og Heilaga Andans, og lærið teir at halda alt, ið Eg havi boðið tykkum! Og Eg eri við tykkum allar dagar, líka til enda tíðarinnar.“ 

Gamlir og góðir jólasálmar – fyrri partur

Flestu amerikansku jólasálmarnir munnu vera væl kendir í Føroyum í dag. Soleiðis var tað ikki, tá ið eg fór til Amerika í hálvfjerðsunum. Jólasálmarnir, sum tey sungu har yviri, ljóðaðu einki jólaligir, helt eg, hevði í hvussu so er ongantíð hoyrt teir fyrr.

Seinni flutti eg til Filipsoyggjarnar. Har var tað ikki so nógv jólasálmarnir sjálvir, sum vóru øðrvísi, heldur tað, at tey byrja so ótrúliga tíðliga at spæla teir – longu í september. Hetta gjørdi seg sjálvandi bara galdandi, tá ið vit vóru av oynni – á oynni Balabac eru jú muslimar, so har er ikki nógvur jólasangur.

Tað eru næstan sjey ár, síðan vit fluttu til Italia. Tú skuldi hildið, at italienar høvdu ein ríkan siðaarv, tá ið tað kom til jólasálmar. Løgið, men at døma eftir tí, tú hoyrir rundan um teg, so lurta italienar ikki nógv eftir upprunaligum italskum jólasálmum. Alt er enskt. Kanska er tað alheimsgerðin.

Hugsaði at hugleiða eitt sindur um fýra ísraelskar jólasálmar. Hetta eru kanska ikki sum so beinleiðis jólasálmar, og tó haldi eg, at vit kunnu loyva okkum at kalla teir tað. Teir vóru, í hvussu so er, beinleiðis yrktir í sambandi við, at Jesus varð føddur. Sálmarnir eru í fyrstu kapitlunum hjá Lukasi. 

Tann fyrsti er lovsongur Mariu í Lukasi 1.46-55. Tann næsti er lovsongur Zakariasar í Lukasi 1.68-79. Tann triði er lovsongur einglanna í Lukasi 2.14. Og tann fjórði er lovsongur Símeons í Lukasi 2.29-32.

Vit vita ikki, hvussu hesir sálmarnir vórðu bornir fram, men nógv bendir á, at teir vóru ikki bara endurgivnir, men eisini sungnir.

Heilt síðan miðøldina hava hesir sálmarnir havt latínsk heiti. Latínskt verður ofta sett í samband við tað, sum er katólskt, men eg fari kortini at loyva mær at nýta latínsku heitini – ljóða jólaligari.

Heitið á sálminum hjá Mariu er „Magnificat“, sum merkir at seta høgt ella at dýrdargera. Heitið á sálminum hjá Zakariasi er „Benedictus“, sum merkir at signa ella prísa. Heitið á sálminum hjá einglunum er „Gloria in altissimis Deo“, sum merkir: „Dýrd veri Gudi á hæddini.“ Og heitið á sálminum hjá Símeoni er „Nunc dimittis“, sum merkir: „Nú letur Tú fara.“

Ov drúgt verður at hyggja at øllum fýra sálmunum hesa ferð, tí hyggja vit at hinum trimum í næstu grein.

Magnificat (Lukas 1.46-55)

Sálmurin er sungin í sambandi við, at Maria fór at vitja skyldkonuna Elisabet. Báðar eru við barn, og í báðum førum er tað tí, at Harrin hevur framt undurverk. Elisabet, sum hevði verið ófruktbør, og tí einki barn átti, var nú við barn, hóast hon og maðurin vóru væl við aldur. Og Maria var vorðin við barn, hóast hon var moyggj.

Maria er komin langa teinin úr Betlehem til fjallalandið, har Elisabet og maður hennara búgva. Tá ið tær síggjast, heilsar Elisabet Mariu og fyllist av Heilaga Andanum. Maria svarar aftur við Magnificat.

Heitið Magnificat er eftir fyrsta orðinum í latínska sálminum: „Magnificat anima mea Dominum.“ Umsett orðarætt: „Set høgt sál mín Harran.“ Í umseting Victor Danielsens er tað: „Sál mín setur Harran høgt.“

Maria setur Harran høgt, tí Hann hevur sæð til hana og hevur gjørt stórverk við hana, veldig verk. Hann hevur spjatt sundur tey hugmóðigu. 

Hon byrjar sálmin við at syngja um tað, sum er hent henni persónliga. Men so víðkar hon sjónarringin og lovprísar Harranum fyri tað, sum Hann hevur gjørt, ikki bara fyri hana, men fyri alt Ísrael.

„Hann hevur tikið Sær av Ísrael, tænara Sínum, fyri at minnast miskunn 

móti Ábrahami og avkomi hansara allar ævir – soleiðis sum Hann talaði til fedrar okkara.“ Lukas 1.54-55

Góður jólasálmur. Jólini, ja alt lívið eigur at vera merkt av, at vit seta Harran høgt, bæði fyri tað, sum Hann hevur gjørt fyri okkum persónliga, og tað, sum Hann hevur gjørt fyri alt fólk Sítt. Jú, sum hjá Mariu kunnu umstøðurnar kennast ræðandi, men okkum nýtist ikki at ræðast, vit kenna Hann, sum „… minnist miskunn“ (Luk. 1.54).

Ja, av sonnum – sál mín setur Harran høgt!

Av bókahillini: Fólk hava gloymt Gud

– hugleiðingar og sitat frá Solsjenitsyn

Eitt sindur um høvundin og bøkur hansara

Aleksandr Isayevich Solzhenitzyn fekk heiðursløn Nobels í bókmentum árið 1970. Tað má hava havt stóra ávirkan á meg, tí eg haldi neyvan, at eg minnist navnið á nøkrum øðrum høvundi, sum hevur fingið Nobelheiðurslønina.

Hann var væl kendur russiskur høvundur og ein av sovjetborgarunum í milliónatali, sum persónliga upplivdu óhugnaliga ræðuleikan í Stalin tíðini. Stutt eftir, at hann hevði tænt í herinum, varð hann fongslaður fyri at hava skrivað okkurt atfinnandi ímóti stjórnini og sat fangi frá 1945 til 1953. Eftir at vera latin leysur varð hann sendur í útlegd til Kasakstan.

Hóast hann møguliga er best kendur fyri sínar politisku útsagnir, so hevði hann eisini nógv at siga um trúarlívið, og tað er tað, sum eg hugsaði at siga okkurt um.

Solsjenitsyn vaks upp í einum gudsóttandi umhvørvi, men vendi tíðliga trúnni bakið. Seinni, eftir at hann var endaður í fangalegu, fór trúgvin at vakna aftur. Hann skrivaði seinni í sambandi við tað, hann hevði upplivað: 

„Eg eri uppvaksin í kristna umhvørvinum, men ungdómsárini varð eg ávirkaður av tíðarandanum í Sovjetsamveldinum og vendi øllum, sum hevði við trúnna at gera, bakið. Tá ið eg nú lesi brøv og annað, sum eg skrivaði um ta tíðina, eri eg sligin av ræðslu, tá ið eg hugsi um ræðuliga tómleikan, sum bíðaði mær.“

Kendastu ritverk Solsjenitsyns munnu vera bøkurnar Oyggjahavið Gulag. Hetta er bókaverk í trimum bindum, sum snýr seg serstakliga um fangalegurnar, serliga í Stalin tíðini.

Bøkurnar komu út í 1973, og Solsjenitsyn varð vístur burtur úr Sovjetsamveldinum í 1974. Hann var í útlegd, til hann fekk loyvi at flyta heim aftur í 1994.

Sitat úr Gulag Oyggjahavinum

  • Tað vit gera, tá ið vit tiga um tað ónda og grava tað niður so djúpt inni í okkum, at einki sæst til tað á yvirflatanum, er, at vit planta tað, og einaferð fer tað at vaksa uppaftur túsundfaldað.
  • Vælsignað ert tú fongsul. Vælsignað ert tú fyri at vera partur av lívi mínum. Tað var, meðan eg lá á rotnu stráunum, at tað rann upp fyri mær, at endamál lívsins er ikki tímilig vælferð, men at sálin búnast.
  • Óavmarkað vald í hondunum á avmarkaðum monnum leiðir altíð til miskunnarloysi.
  • Tað hevði verið so lætt, kundu vit bara skilt tey óndu frá teimum góðu. So einfalt er tað bara ikki, tí markið millum gott og ónt fer beint ígjøgnum hjartað á hvørjum einstakum menniskja.
  • Hugmóð grør á hjarta menniskjans eins nátúrliga, sum fiti grør á grísi.

Endurgivið úr røðu hjá Solsjenitsyn

Hetta er tikið úr røðu, sum Solsjenitsyn helt í London í 1983:

  • Meg minnist, at eg fyri meira enn hálvari øld síðan, meðan eg enn var barn, hoyrdi eldri fólk royna at greiða frá, hví so nógv ræðuligt var hent í Russlandi. Tey søgdu, at tað var tí, at fólk høvdu gloymt Gud, at alt hetta var hent. 
    Síðan havi eg nýtt nær um hálvtrýss ár at granska kollveltingina, sum fór fram okkara millum. Eg havi lisið hundraðtals frásagnir og havi longu givið út átta bøkur, har eg havi roynt at fingið skil á tí, sum hent hevur. 
    Skuldi onkur biðið meg í stuttum sett orð á høvuðsorsøkina fyri oyðandi kollveltingini, sum hevur gjørt enda á okkurt um trýss milliónum av okkara egnu, so hevði eg ikki kunnað sagt tað betur enn at endurtikið tað, sum tey gomlu søgdu: „Fólk hava gloymt Gud, tí er alt hetta hent.“

Í 1978 helt hann fyrilestur á kenda Harvard fróðskaparsetrinum í USA. Fólk væntaðu, at hann fór at tosa um alt tað ræðuliga, hann hevði upplivað í fangalegunum, men ístaðin fanst hann at vesturheiminum. Hann segði millum annað:

  • Tíðin er komin í vesturheiminum at leggja dentin ikki so nógv á menniskjarættindi sum á menniskjaábyrgd.

*****

Havi seinastu árini lisið nakrar bøkur eftir kenda hvítarussiska høvundin Svetlanu Alexievich. Áhugaverdur lesnaður. Eg visti ikki, tá ið eg fyrst skrivaði hetta, at hon varð fødd í Ukraina, og at bók hennara Bøn fyri Tjernolbyl, sum er júst lisin upp í útvarpinum, vann heiðursløn Nobels fyri fagrar bókmentir í 2015. Ger tað, hon skrivar, enn meira viðkomandi. 

Bøkur hennara eru settar saman av einrøðum, har fólk siga frá, hvussu tey upplivdu Sovjetsamveldið. Summi teirra lýsa, hvussu ørkymlandi tað er, at tað næsta ættarliðið als ongan áhuga tykist hava fyri tí, sum hendi. Tað er tað her og nú, sum telur, og einki annað.

Ein maður sigur frá, at hann gav soninum bøkurnar hjá Solsjenitsyn. Sonurin flenti bara at teimum. Sá tær sum gamlar og óviðkomandi. Fær okkum at hugsa um orðatakið, sum sigur, at tey, sum ikki vilja læra av søguni, verða noydd at liva hana umaftur.

Av bókahillini: Ditte menneskebarn – og ein genta, sum æt Isting

Ditte menneskebarn

Skaldsøgan „Ditte menneskebarn“ er ein grípandi og hjartanemandi søga, ið fer fram um aldaskiftið til tjúgundu øld. Høvundurin er danin, Martin Andersen Nexø. Onkur hevur lýst bókina sum afturvendandi søgan um kúgan, neyð og vesaladóm.

Høvuðspersónurin í bókini, Ditte, er fødd inn í torførar umstøður og hevur so at siga bara mótgongd og mótbrekkur. Mamman var ikki gift, tá ið Ditte kom til verðina, og vildi ikki vita av henni. Ditte býr tí hjá ommuni, og tær eru góðar við hvør aðra.

Tá ið mamman giftist nøkur ár seinni, vil hon hava Ditte at koma at búgva hjá sær; men hon er ikki góð við Ditte og er hørð móti henni. 

Ditte fær tvey børn uttan fyri hjúnalag, men verður svikin av báðum pápunum. Hon endar í Keypmannahavn, har hon doyr í stórum fátækadømi, bara 25 ára gomul.

Óteljandi kvinnur eru føddar og deyðar undir líknandi umstøðum sum hjá Ditte. Eg haldi, at Elifaz lýsir hetta so væl í Job 4.20-21, har hann sigur um menniskjuni: 

„… áðrenn nakar gevur tí gætur, eru tey við alla gingin til grundar. Ja, tjaldtog teirra verður rykt upp …“

Grípandi, hasi orðini: „áðrenn nakar gevur tí gætur“.

Isting Sarmiento

At lesa Ditte menneskebarn minti meg á eina unga gentu á Balabac, Isting at navni. Lagnurnar eru ikki júst tær somu, men har eru nakrir felagsnevnarar. Løgið, ofta er veruleikin syrgiligari, enn skaldskapur er førur fyri at lýsa hann. Hóast Ditte hevði tað sera ringt, so haldi eg, at vit kunnu siga, at Isting mundi hava tað verri.

Vit komu at kenna hana, tá ið hon kom at arbeiða hjá okkum. Hon hjálpti við tí húsliga, so Cathy kundi nýta morgnarnar til at undirvísa børnum okkara. 

Ein morgunin, hon kom til arbeiðis, hevði hon blátt eyga og upphovnaða vørr. Vit spurdu, hvat hent hevði. Jú, beiggi hennara hevði bukað hana av. Eg kendi væl beiggjan og fór og spurdi hann, hvat í allari víðu verð hann billaði sær inn. Hann helt upp á, at hann hevði einki skeivt gjørt. Hon hevði gjørt familjuni fyri skommum, tí hon einsamøll hevði fylgst við einum dreingi – og tað hevur tú, eftir Molbog siði, ikki loyvi til. Og harafturat var drongurin, sum hon hevði fylgst við, eitt rekavætti. Hann var fremmandur, nýliga komin til oynna og hevði ringt orð á sær. Vit vóru útlendingarnir, so tað var ikki nógv, vit kundu gera.

Vit fóru í farloyvi stutt eftir hetta, og tá ið vit komu aftur, var Isting gift – ikki við dreinginum, hon hevði fylgst við hin dagin, men einum øðrum fremmandum drongi – einum, sum hevði enn verri orð á sær enn hin fyrri.

Tey fluttu til eina bygd longri suðuri, og vit hoyrdu frá fólki, at maðurin drakk illa og var harðligur við hana. Og so hevði hann til vana at verða burturi í fleiri mánaðir, og eingin visti, hvar hann var. Tað hendi serliga, tá ið hon var við barn, og tað var ofta. Hann hvarv bara og kom ikki aftur í aftur, fyrr enn aftan á, at barnið var føtt. 

Nøkur ár gingu, til vit sóu Isting aftur. Eg gloymi ongantíð, hvussu skelkað vit vóru. Hon var bara húð og bein og hevði mist flestu tenninar.

Ein dagin, maðurin var burtur, bleiv Isting sjúk. Mammubeiggi hennara fór eftir hjálp, men tá ið hann kom aftur, var Isting deyð, útslitin, lítið eldri enn Ditte í søguni hjá Martin Andersen Nexø.

Ein glotti í søguni var, at systir Isting tók børnini til sín. Hon og maðurin áttu eingi børn og tóku børnini hjá Isting til sín, sum vóru tey teirra egnu. Men so kom pápin aftur í aftur, tók børnini, rýmdi og kom ongantíð aftur.

Frelsarin Jesus

Høvundurin av Ditte menneskebarn, Martin Andersen Nexø, vildi við bók síni lýsa, hvussu samfelagið sveik tey fátøku og serliga kvinnuna. Og sjálvandi er tað skeivt, tá ið samfelagið ger tað. Trupulleikin er bara, at svarið til sjálvar grundtrupulleikarnar í heiminum er ikki tað, sum nakar av okkum ella samfelagið kann veita, tað er Kristus. Eg meini ikki við religión og alt tað keðiliga, sum kann vera tengt at tí. Og eg meini heldur ikki, at tað er bara at fáa fólk frelst, og so skal alt annað laga seg. Tað, eg meini, er, at tá ið alt kemur til alt, so er tað Kristus, sum er svarið til heimsins stóru neyð.

***

Kristus er svarið til heimsins stóru neyð,

Kristus kann frelsa úr vanda, sorg og deyð.

Spurningar lívsins níva mangan mann,

teir eina Kristus svara, loysa kann,

tí Kristus er svarið til heimsins neyð.

„Táið Hann sá fólkið, tykti Honum hjartaliga synd í teimum; tí tey vóru illa hagreidd og vanrøktað sum seyður, ið ongan hirða hevur.“  Matteus 9.36

Av bókahillini: Kom, áðrenn veturin kemur!

(úr tropiskum sjónarhorni)

Signingar umvegis Charles Swindoll

Cathy og eg búðu í Baltimore í fyrru helvt av fýrsunum. Meðan vit búðu har, lurtaði eg ofta eftir eini kristnari útvarpsstøð, har denturin var serliga lagdur á at veita góða og holla bíbliulæru. Har vóru nógvir góðir bíbliulærarar, ein teirra æt Charles Swindoll. Hevði ongantíð hoyrt um hann áður og bleiv bergtikin av at lurta eftir honum. Hann var at hoyra hvørt mánakvøld til fríggjakvøld, klokkan 19:30. Swindoll er ein ótrúliga lívligur lærari, lættur at skilja og praktiskur. Samstundis er hann bæði fryntligur og stuttligur. Tú fært mest sum kensluna av, at tú lurtar eftir einum vini.

Kom, áðrenn veturin kemur!

Swindoll hevur skrivað hópin av bókum. Har eru nógvar í at velja. Hugsaði at taka okkurt úr einari andaktsbók hjá honum; bókin eitur: „Kom, áðrenn veturin kemur!“ Summar bøkur hava eitt so beinrakið heiti, at tað ger næstan tað sama, hvat innihaldið er. Hetta er ein teirra. Heitið er úr Seinna Timoteusbrævi 4.21:

„Royn, alt tú kanst, at koma, áðrenn veturin kemur!“

„Kom, áðrenn veturin kemur!“ Tú sært Paulus fyri tær, har hann situr í Carcere Mamertino fangatippinum í Róm. Hann er gamal, einsamur og hevur ein deyðadóm hangandi yvir sær. Tað er liðið út á summarið, og veturin stendur fyri durum. Tað hevði verið so gott, um Timoteus kundi komið, áðrenn veðrið bleiv so ringt, at tað ikki fór at bera til at ferðast. Og tað hevði verið gott, um hann kundi tikið við sær handa kappan, Paulus læt eftir í Troas. Vetrarnir vóru jú so langir og kaldir. Og tað hevði stytt um løturnar, hevði hann kunnað havt bøkurnar við sær, serliga skinnbøkurnar. Og so var tað sjálvandi tað at kunna hava Timoteus har hjá sær. Einsemi kann jú vera ræðuligt.

Segði, at bókin eitur Kom, áðrenn veturin kemur! Tað er bara fyrra helvtin av heitinum, seinna helvtin av heitinum er: „og tak lut í vón míni.“ Okkum tørvar hvør annan; lívsins vetrar kunnu vera kaldir, langir og einsligir.

Bókin var ein av mongu bókunum, sum vit keyptu okkum, meðan vit búðu á Balabac. Tú kundi kanska hildið, at heitið Kom, áðrenn veturin kemur! ikki sigur einum so nógv, tá ið hann býr har, sum „summar og sól altíð er“. Eg sat jú ikki í nøkrum fangatippi, og einsamallur var eg als ikki. Og tó – „Royn, alt tú kanst, at koma, áðrenn veturin kemur!“ – gav afturljóð. Eg haldi, tað ger tað hjá okkum øllum.

Eg segði, at vit keyptu okkum bókina, meðan vit búðu á Balabac. Men sjálvandi keyptu vit hana ikki á Balabac, har vóru jú eingir bókahandlar. Vit keyptu hana einaferð, vit vóru í Manila. Altíð hugaligt at koma aftur til Balabac við spildurnýggjum vøkrum bókum. Tað keðiliga var bara, at tropurnar fara so illa við teimum. Slavna heita luftin er skjót at beina fyri øllum, sum eitur glansur. Og líður tú av ovurviðkvæmi, kann tað verða skjótt, at nýggju bøkurnar ikki eru lesandi. Kanska er hatta ein mynd av lívinum. Tað tekur ofta ikki leingi, til glansurin er farin, ovurviðkvæmið ger alt ótolandi, og tú kennir, at fært tú ikki skjótt hjálp, megnar tú tað ikki. Kom, áðrenn veturin kemur! gevur afturljóð.

Gullkorn úr ymsum bókum hjá Swindoll

  • Fyrra Korintbræv 13.12:
    „Nú síggja vit jú í spegli, óklárt; men tá skulu vit síggja andlit til andlit; nú kenni eg í brotum, men tá skal eg kenna til fulnar, eins og eg sjálvur eri til fulnar kendur.“
    Veitst tú, hví eingi tár verða í Himli? Tað er tí, at í Himli fara vit at síggja alt, so sum Gud sær tað.
  • Eg vil fegin hava eina tænastu, sum er eyðkend av, at eg eri sannur. Tað, sum mær ofta hevði dámt best at sloppið undan, er júst tað, sum ger meg sannan.
  • Mær dámar ikki pínu, men hon er lættari at bera, tá ið eg síggi hana úr Guds sjónarhorni. Mær dámar ikki at bíða, men tað gerst lættari, tá ið eg síggi tað úr Guds sjónarhorni.
  • Prædikarin 7.5:
    „Betri er at hoyra vísmenn deila enn dárar kvøða;“
    Onkuntíð er vísmaðurin stjórin, onkuntíð makin ella foreldrini, onkuntíð læknin, onkuntíð møguliga dómarin. Lurtar tú?
  • Fyrra Timoteusbræv 6.17:
    „… Gud, sum ríkliga gevur okkum alt at njóta.“
    Eg dugi ikki at hugsa mær eina størri tænastu enn at hjálpa øðrum at njóta lívið, Gud hevur givið okkum. Skal eg vera ærligur, so er tað eitt av lívsendamálum mínum at hjálpa øðrum at njóta lívið.
  • Nehemias 1.4-11 – Nehemias og leiðsla:
    Ein góður leiðari skilir, hvat skal gerast (v. 4). Hann er persónliga upptikin við tað, sum gerast skal (v. 5). Hann fer fyrst til Gud við tí, sum skal gerast (v. 5). Hann er sjálvur tøkur at taka sær av tí, sum skal gerast (v. 4-11).
  • Ein dag fert tú at hyggja aftur á tað, tú gjørdi í egnum vísdómi uttan at spyrja Gud, og tú fert at angra tað. At biðja – og eg sigi tað uppaftur – er ein avgjørd treyt.
  • Tað segðist um Hudson Taylor, at í 40 ár kom sólin ongantíð upp, uttan at hann lá á knøunum í bøn fyri hesum stóra landi.