Gud er jólaligur

Kann ikki prógva tað, men eg loyvi mær at halda, at var Jesus her millum okkara, so sum Hann var í evangeliunum, so hevði eingin verið so jólaligur sum Hann. Jú, Hann hevði hildið lítið um alla materialismuna, oyðslið og strongdina og rist við høvdinum at, hvussu ein høgtíð, sum skal eitast at snúgva seg um Hann, nú snýr seg um alt annað. Og tó. Lesi eg evangeliini rætt, so kann eg ikki annað enn halda, at Honum hevði dámað hugnan og góðu løturnar rundan um borðið.

Eg haldi, at hesir tekstirnir úr Fyrra Timoteusbrævi geva mær rætt:

„eftir evangeliinum um dýrd hins sæla Guds, …“ 1. Tim. 1.11

Orðið „sæla“ kann eisini umsetast glaða. Gud okkara er ein glaður Gud. Tað hava vit ofta ilt við at viðurkenna. Vit líkjast smádronginum, sum helt, at uppgávan hjá Gudi var at ansa eftir, at eingin hevði tað stuttligt.

„… at tey, sum trúgva og hava lært sannleikan at kenna, skulu njóta hana við tøkk.“ 1. Tim. 4.3

„… Gud, sum ríkliga gevur okkum alt at njóta.“ 1. Tim. 6.17

Leggið til merkis orðið at njóta, sum kemur fyri í báðum versunum. Havi lisið onkustaðni, at gomlu rabbinararnir plagdu at læra, at tá ið vit ein dag fara at standa fyri dóminum, fara vit at standa til svars fyri hvørja njóting, sum Harrin sendi á leið okkara, men sum vit ikki vildu njóta. Vert at taka til eftirtektar.

Gud okkara er ein glaður Gud, sum vil, at vit skulu njóta tað góða, Hann sendir á leið okkara.

Fyrstu jólini heimanífrá

Við hesum sum bakstøði hugsaði eg at hugleiða eitt sindur um tvey tey fyrstu jólini, eg var í USA.

Eg var á bíbliuskúla, sum merkti, at flestu starvsfólk og næmingar komu aðrastaðni frá og fóru tí heim í jólafrí. Amerikanarar eru fittir og blíðir; og tey, sum ikki høvdu so langan tein heim, buðu okkum, sum komu langvegis frá, heim til teirra at halda jól saman við teimum. Har bar til hjá øllum at njóta eini hugnalig jól.

Fleiri buðu mær at koma heim til teirra, men eg veit ikki, tímdi ikki, segði, at eg hevði nógv skúlating, sum lógu á láni, og ætlaði at fáa tey frá hondini, nú øll vóru í jólafrí. Ljóðaði væl, men tit kunnu gita, hvussu nógv skúlating, eg fekk avgreidd. Null.

Havi ongantíð upplivað eini so keðilig jól, og tað var alt sjálvgjørt. Jólaaftan var serstakliga keðiligur. Eingin hugni. Bygningurin var mestsum tómur. Øll vóru í jólafrí, og tey, sum vóru eftir, vóru fólk, sum einki løgdu í jólini.

Fyrsti jóladagur var frægari. Fólk í samkomuni, eg gekk í, buðu mær til døgurða, og eg hevði ein hugnaligan dag saman við teimum.

Annan jóladag var einki – amerikanarar halda ikki annan jóladag. Og so vóru tað dagarnir millum jól og nýggjár.

Lágmarkið mundi vera eitt kvøldið, eg megnaði at steingja meg úti. Eg hevði til uppgávu hvørt kvøld at vaska gólvið í forhøllini. Eitt kvøldið, eg skuldi út at banka og rista mottuna, var eg óansin og læsti meg úti. Tað var hurðin millum lítlu útgongdina og sjálva forhøllina.

Har var eingin at rópa á, og tá var jú einki, sum æt fartelefon. Einasta at gera var at taka skitnu mottuna – hon var nokk so stór – og balla hana um meg. Minnist enn, hvussu kalt tað var. Eg var bara í eini tunnari nylonskjúrtu, og tað var hávetur. Fastlandsvetrar eru ikki at spæla við.

Ásla, systir mín, helt – tá ið eg fortaldi henni tað – at tað minti um gentuna við svávilpinnunum. Nei, so synd var tað kortini ikki í mær. Eg var, í hvussu so er, enn á lívi morgunin eftir.

Gloymi ongantíð, hvussu gott tað kendist, tá ið jólafrítíðin var av, og lív aftur kom í bygningin.

***

Árið eftir vóru tað aftur fleiri, sum buðu mær at koma heim við sær at halda jól. Eg gjørdi ikki sama feilin tvær ferðir og slapp at uppliva eini hugnalig jól á einum bóndagarði í Ohio, langt úti á landinum. At halda jól í kavakløddum umhvørvi saman við góðum fólki, ja, tað var sanniliga øðrvísi enn at liggja í einari forhøll, innballaður í eina skitna mottu.

Gud, sum ríkliga gevur okkum alt at njóta

Tað var býttisligt av mær at vera eftir á skúlanum og enntá fjákutari at halda, at eg fór at fáa nakað sum helst av skafti.

Og so eru vit aftur í Fyrra Timoteusbrævi, versunum, sum vit byrjaðu við. Tað er týdningarmikið at minnast, at Gud okkara er ein glaður Gud, og at Hann vil, at vit skulu njóta tað, sum Hann sendir á leið okkara. Einki andaligt er í ikki at vilja gera tað av berum tvørskapi.

Vandin er sjálvandi, at vit kunnu falla í hina grøvina, har vit halda okkum hava rætt til alt og so gerast óð og beisk, tá ið vit ikki kunnu njóta alt, ið vit halda okkum hava rætt til. Rætta javnvágin man vera tann, sum Paulus skrivar í Filippibrævinum 4.11-13:

„… eg havi lært at lata vera mær nóg mikið – tað, sum eg havi.
Eg dugi at vera í smáum korum, og eg dugi eisini at hava yvirflóð; við hvønn stand og øll viðurskifti eri eg kunnigur, bæði at vera mettur og at vera svangur, bæði at hava yvirflóð og at líða trongd.
Alt eri eg mentur í Honum, sum ger meg sterkan.“

Við hesum ynskja vit hvør øðrum eini gleðilig jól og Harrans ríku signing í tí komandi árinum. Minnist til, at Frelsari okkara er ein hugnaligur Frelsari.

– við støði í bókini „Karamazov brøðurnir“

„Jesus segði við hann: „Av tí at tú hevur sæð Meg, trýrt tú! Sæl eru tey, sum ikki hava sæð og tó trúgva!“ Jóhannes 20.29

„Tí vit liva í trúgv, ikki í skoðan.“ Seinna Korintbræv 5.7

„Trúgv er full vissa um tað, sum vónað verður, sannføring um tað, sum ikki sæst.“ Hebrearabrævið 11.1

Stórur munur er á at hoyra til eina átrúnaðarliga skipan, har alt er skorið út í papp, og at hoyra Jesusi til. Tað fyrra krevur onga trúgv, tað seinni er ómøguligt uttan trúgv.

Við hesum sum grundstøði fara vit at vitja Fjodor Dostojevskij og bók hansara „Karamazov brøðurnir“.

Í bókini er eitt brot, har ein av brøðrunum, Ivan, sigur beiggja sínum, Aljosha, eina søgu, sum eitur „Tann stóri inkvisitorurin“.

Inkvisitorar vóru menn, sum arbeiddu fyri katólska rannsóknarrættin í miðøldini. Hetta vóru dómstólar, ið katólska kirkjan hevði stovnað til tess at berja niður trúarvillu og falstrúgv. Inkvisitorurin hevði vald til at avhoyra, døma og revsa tey, ið vóru undir illgruna fyri at ganga ímóti læruni hjá katólsku kirkjuni. Søgan fer fram í Spania.

Eg haldi søgan lýsir so væl munin á boðskapi Jesusar og skipaðum átrúnaði. Skipaði átrúnaðurin setur alt so greitt upp fyri okkum, at tað oyðileggur trúnna og tekur frælsið at velja og vraka frá okkum. Kristus gevur okkum hinvegin frælsi at velja.

Jesus og tann stóri inkvisitorurin

Í søguni kemur Jesus aftur til jarðar, eins og tá ið Hann kom fyrru ferð.

Tað var ein dagin, tá ið nærum hundrað fólk vóru vorðin brend á báli fyri at trúgva øðrum enn tí, sum kirkjan lærdi, at Jesus brádliga steig fram. Eins og fyrru ferð, Hann kom, gjørdi Hann mong undurverk. Og júst sum fyrru ferð komu teir hægstu – í hesum førinum inkvisitorarnir – og handtóku Jesus og dømdu Hann til deyða.

Seinni sama kvøldið kemur tann leiðandi – ella sum hann verður nevndur – „tann stóri inkvisitorurin“ til fangatippið, har Jesus situr. Inkvisitorurin er gamal, nærum 90, andlitið er følnað og eyguni hjánað, men enn er hann kortini bæði høgur og fattur. Hann heldur einari lampu í hondini, kemur nær upp at Jesusi og spyr: „Er tað Tú? Tú?“ Jesus svarar honum ikki.

„Í morgin,“ sigur inkvisitorurin, „verður tú brendur á báli.“

„Tú fórt skeivur hina ferðina í oyðimørkini, tá ið tann stóri andin kom til Tín. Tú skuldi havt tikið við tilboðnum. Tú hevði kunnað – hevði Tú tikið av – givið menniskjanum alt, tey veruliga vilja hava. Tann stóri andin bað Teg gera steinar til breyð. Fólk høvdu fegin lagt frælsi teirra við føtur Tínar, vistu tey, at Tú kundi geva teimum tað jørðiska breyðið.“

Tann stóri andin bað Teg leypa niður av takbrún tempulsins. Menniskju tráa ikki so nógv eftir Gudi sum tí yvirnatúrliga. Tú hevði kunnað mettað hasa tráanina, hevði Tú gjørt, sum andin beyð Tær.

Tann stóri andin lovaði Tær øll ríki heimsins. Tað einasta, sum Tær tørvaði fyri at fáa tey, var at falla niður og tilbiðja hann. Tú skuldi sagt ja, tí menniskjan vil hava onkran yvir sær, onkran, sum kann sameina tey. So leingi tey ikki hava tað, fara tey áhaldandi at liva í stríði hvørt við annað.“

Inkvisitorurin vildi vera við, at Jesus – við ikki at taka við tilboði Djevulsins – hevði lagt eina alt ov tunga byrðu á menniskjuna. „Menniskju eru skipað soleiðis,“ segði hann, „at tey fylgja Tær ikki, síggja tey ikki okkurt, sum tryggjar teimum vælferð, men síggja tey tað, ja, so fylgja tey Tær.“

„Trý eru,“ segði hann, „sum menniskju vilja hava. Tað er at hava onkran, sum tey kunnu lýða; onkran, sum ger undurverk; og onkran, sum tey kunnu tilbiðja. Hevði tú sagt ja, so hevði Tú kunnað givið menniskjanum tað, sum tað vil hava, og so hevði støðan í heiminum verið mangan betri, enn hon er.“

Inkvisitorurin helt fram: „Seinni bjóðaði tann stóri andin kirkjuni tað, sum hann fyrst hevði bjóðað Tær. Kirkjan tók av. Og við tað, at vit gjørdu tað, so hava menniskjuni nú ein, sum tey kunnu lýða; ein, sum ger undurverk; og ein, sum tey kunnu tilbiðja.“

Hvørki inkvisitorurin ella kirkjan vildu nú hava Jesus at koma og spilla spælið. Tí var tað, at teir handtóku Hann og fóru at brenna Hann á báli í morgin. Hann mátti beinast av vegnum.

Og so til okkara

Lætt er at gloyma munin á skipaðum átrúnaði og tí, sum Jesus stendur fyri. At fylgja Jesusi er ikki at fylgja átrúnaðarliga heiminum, men at hava eyguni vend á Hann, sum bara trúareygað kann síggja.

„Tí var tað eisini, Jesus leið uttan fyri portrið – fyri at Hann við Sínum egna blóði kundi halga fólkið.

Latið okkum tá fara út til Hansara, út um tilhaldið, berandi vanæru Hansara!

– Vit hava jú ongan verðandi stað her; vit søkja hin komandi.“ Hebrearabrævið 13.12-14

Hóast Paulus ongantíð hevði verið í Róm, so sendi hann 26 heilsanir til fólk í samkomuni í Róm. Onkrir bíbliuummælarar halda ikki, at tað kann vera rætt, og vilja tí vera við, at heilsanirnar ikki eru partur av sjálvum brævinum, men eru lagdar afturat seinni.

Slík uppáhald fáa meg at smílast. Tann, sum hevur roynt tað, sum ger okkum til eitt í Harranum, ja, hann veit, at einki løgið er í tí, at Paulus kendi so mong.

Vælsignað band er tað,
sum semur okkum her,
várt bróðurfelag her í dag
líkt tí í Himli er.
(Nr. 653 í Nýggju Sangbók Guds Fólks)

Og so halda vit fram, har vit sleptu í fyrra parti.

Maria

„Heilsið Mariu, sum hevur arbeitt nógv fyri tykkum!“ Rómbrævið 16.6

Nógvar Mariur eru í Nýggja Testamenti. Summar teirra vita vit nógv um, onkrar ikki so nógv, aðrar einki. Tað einasta, vit vita um hesa Mariu, er, at hon hevði arbeitt fyri samkomuna í Róm, og ikki bara tað, men eisini, at hon hevði arbeitt nógv.

Ein av mongu ókendu hetjunum í søgu samkomunnar.

Andronikus og Junias[1]

„Heilsið Andronikusi og Juniasi, skyldmonnum mínum og samfangum mínum, sum jú eru nógv umhildnir millum ápostlarnar og eisini hava verið í Kristusi longur enn eg!“ Rómbrævið 16.7

Junias er møguliga eitt kvinnunavn og eigur tí kanska av verða umsett Junia.

Orðið skyldmenn merkir ikki endiliga, at hetta vóru skyldfólk, tað kann eisini merkja, at teir vóru landsmenn. Hvussu er og ikki, har var eitt serligt tilknýti. At teir vóru samfangar, merkir, at har var nógv felags søga og felags líðing. At teir vóru nógv umhildnir, merkir, at har var virðing og vakur vitnisburður. At teir høvdu kent Harran longur enn Paulus, merkir, at har var búnaskapur og áhaldni.

Ampliatus

„Heilsið Ampliatusi, hinum elskaða mínum í Harranum!“ Rómbrævið 16.8

Paulus kallar hann hin elskaða mín. Sum nevnt í fyrsta parti, so vil tað siga, at teir kendust væl.

Navnið Ampliatus er skrivað á veggin í einari katakombu í Róm. Hildið verður, at tað er skrivað onkuntíð í fyrstu øld – kundi verið sami Ampliatus.

Urbanus

„Heilsið Urbanusi, sum hevur arbeitt saman við okkum í Kristusi,“ Rómbrævið 16.9a

Sum við flestu teirra, ið eru nevnd her, so vita vit ikki nógv um Urbanus. Vit vita tó, at hann hevði arbeitt saman við Paulusi og samstarvsfelagum hansara. At arbeiðið var gjørt í Kristusi, merkir, at tað var gjørt knýtt at Kristusi.

Stakys

„og Stakysi, hinum elskaða mínum!“ Rómbrævið 16.9b

Og so er tað aftur orðingin „elskaða mínum“. Paulus og Stakys hava kenst væl og hava havt nógva felags søgu.

Apelles

„Heilsið Apellesi, hinum roynda í Kristusi!“ Rómbrævið 16.10a

Hinum roynda í Kristusi. Tað er vakurt. Her var maður, sum hevði verið gjøgnum álvarsamar royndir og staðið tær. Og so er tað aftur orðingin „í Kristusi“. Orðingin kemur, sum áður nevnt, tíggju ferðir  fyri í heilsanunum, sum vit hyggja at. Hann hevði staðið royndirnar, tí hann livdi í Kristusi.

Tey hjá Aristobulusi

„Heilsið teimum hjá Aristobulusi!“ Rómbrævið 16.10b

Tey hjá Aristobulusi, meinast óivað við trælirnar í húsarhaldi Aristobulusar. At Paulus ikki sendir Aristobulusi sjálvum heilsan, kann merkja, at hann ikki var trúgvandi, ella at hann ikki longur var á lívi.

Søgan sigur frá einum Aristobulusi, sum var knýttur at Heródesi Agrippa (Ápostlasøgan 12). At næsti persónurin, sum Paulus sendir heilsan til – eftir teimum hjá Aristobulusi – er ein, ið nevnist Heródion, sum helst merkir „trælur hjá Heródesi“, kann vera ein ábending um, at talan her er um tann Aristobulus, sum var knýttur at Heródesi Agrippa.

Tað áhugaverdasta er kortini, at í heiminum hjá ríkmanninum Aristobulus var ein bólkur av trúgvandi, og at Paulus heilsaði teimum.

Heródion

„Heilsið Heródion, skyldmanni mínum!“ Rómbrævið 16.11a

Navnið Heródion, kundi bent á, sum nevnt, at talan er um ein persón, sum hevði verið trælur hjá einum av Heródes-monnunum. Um so er, er helst talan um mann, sum var loystur úr trælabandinum og nú búði sum fríur maður í Róm.

Harmiligt, at vit ikki vita meira, men eisini spennandi. Hetta vísir, hvussu fjølbroytt bakstøðini vóru hjá teimum trúgvandi í Róm.

At Paulus nevnir hann skyldmann, merkir helst, at teir vóru landsmenn.

Tey hjá Narkissusi

„Heilsið teimum hjá Narkissusi, sum í Harranum eru!“ Rómbrævið 16.11b

Sum við Aristobulusi er Narkissus ríkmaður, sum antin ikki var partur av samkomuni ella ikki longur var á lívi.

Søgan sigur frá um ein Narkissus, ein fyrrverandi træl, sum seinni gjørdist ein av týðandi monnunum í Róm og var enntá í tænastu hjá Klaudiusi keisara. Lív hansara fekk tó ein syrgiligan enda við tað, at hann beindi fyri sær. Hetta var nøkur ár, áðrenn Rómbrævið var skrivað.

Tað stóra er tó ikki, at hesi, sum Paulus heilsar, hoyrdu Narkissusi til, men at tey hoyrdu Harranum til.

---

[1] Vit løgdu eina grein um Andronikus og Junias út 23. august 2024.

Paulus sendi ofta heilsanir. Her er Rómbrævið í serflokki við fleiri enn 30 heilsanum – 26 til einstaklingar og 5 til teirra, sum vit kalla húsasamkomur. Vit kunnu kanska eisini kalla tær bíbliubólkar. Umframt hetta lata eisini teir, sum eru saman við Paulusi, heilsa.

Ein fjálgur hiti kennist í hesum heilsanunum, sum ger, at tað kundi lívgað okkum, at hugt at teimum.

At heilsanirnar eru so nógvar, merkir, at vit fara at hyggja at teimum í hesi og teimum báðum næstu greinunum.

Áðrenn vit koma til heilsanirnar

Nøvn

Tá ið Nýggja Testamentið varð skrivað, høvdu nøvn ofta meira at siga enn nú á døgum. Nøvnini vístu ofta, um viðkomandi var av múgvandi ætt ella ikki, og um foreldur ella abbar og ommur høvdu verið trælir ella ikki o.s.fr. Summi nøvn vóru vanligari millum jødar, og onnur nøvn vóru vanligari millum heidningar.

Nøvnini, sum vit lesa um í 16. kapitli í Rómbrævinum, geva eina ábending um, at samkoman var fyri tað mesta samansett av heidningum, og at nógv av fólkunum vóru trælir ella høvdu verið trælir ella vóru eftirkomarar hjá trælum.

At nógvar kvinnur fáa heilsanir, sigur ikki so lítið um samkomuna.

Í Harranum, í Kristusi og í Kristi Jesusi

Hesar orðingarnar koma 10 ferðir fyri í heilsanum hjá Paulusi her í Rómbrævinum 16. Tað var støða teirra í Kristusi, sum taldi.

„Tit eru tí ikki longur fremmand og útlendingar; nei, tit eru samborgarar hinna heilagra og húsfólk Guds, tit, sum uppbygd eru á grundvølli ápostlanna og profetanna – og hornsteinurin er Kristus Jesus sjálvur.“ Efesusbrævið 2.19-20

Hinum elskaða og hini elskaðu

Tá ið Paulus skrivaði Rómbrævið, hevði hann sjálvur enn ongantíð verið í Róm. Vit halda, at hetta merkir, at flestu teirra, sum hann sendir heilsanir til, eru fólk aðrastaðni frá, men sum nú búðu í Róm.

Orðingarnar „hinum elskaða“ og „hini elskaðu“ koma 4 ferðir fyri. Hildið verður, at tey, sum hann kallaði so, eru fólk, sum hann kendi serliga væl.

Og so til heilsanirnar

Fyrsta heilsanin er til Prisku og Akvila; næsta er til samkomuna, sum kom saman í heimi teirra; og triðja er til mann, nevndur Epenetus, sum óivað hevur verið serliga nær knýttur Prisku og Akvila.

 Heilsið Prisku og Akvila (Róm. 16.3-4)[1]

Heilsið Prisku og Akvila, sum hava arbeitt saman við mær í Kristi Jesusi! Tey hava vágað sítt egna lív fyri mítt; teimum takki ikki bert eg, men eisini allar samkomur heidninganna.

Paulus skrivar um Prisku og Akvila, at tey høvdu arbeitt saman við honum. Vit vita sjálvandi ikki alt, sum hetta inniber; men har hevur verið nógv felags søga. Paulus skrivar, at allar samkomur heidninganna takkaðu teimum. Vit kenna ikki alt bakstøðið, men ríkt hevur tað verið.

Og so leggur Paulus afturat, at tey høvdu enntá vágað lív sítt fyri hann.

„Av tí kenna vit kærleikan, at Hann gav lív Sítt fyri okkum; eisini vit skylda at lata lívið fyri brøðurnar.“ Fyrsta bræv Jóhannesar 3.16

 Heilsið samkomuni í heimi teirra (Róm. 16.5a)

Heilsið eisini samkomuni í húsi teirra!

Tað er sjálvandi avmarkað, hvussu nógv vit vita um samkomuna, sum kom saman í heimi teirra. Og tó, hetta er næsta familja. Hann, sum var høvd teirra, er eisini høvd okkara. Vit eru øll partur av sama likami. Spennandi verður einaferð at møta teimum.

 Heilsið Epenetusi (Róm. 16.5b)

„Heilsið Epenetusi, hinum elskaða mínum, sum er frumgróður Asia fyri Kristus!“

Hetta er einastu ferð, Epenetus er nevndur. At Paulus skrivar „hinum elskaða mínum“, merkir, at teir hava kenst væl. Og at hann var „frumgróður Asia fyri Kristus“, merkir, at hann var ein av teimum fyrstu í Asia at koma til trúgv.

At hann er nevndur beint eftir Prisku og Akvila og samkomuni í húsi teirra, kundi bent á, at hann kom til trúgv gjøgnum Prisku og Akvila, og at hann var komin til Róm við teimum.

***

Fløvandi er at hitta slík trúgvandi. Jú, 2000 ár eru millum okkum og tey, og mentanarmunurin er nógv størri, enn vit skilja. Og tó. At Kristus er felagsnevnarin, skapar kennskap, sum bara unnist teimum, ið hoyra Honum til.

---

[1] Grein um Prisku og Akvila varð løgd út 5. apríl 2024.