Flestu amerikansku jólasálmarnir munnu vera væl kendir í Føroyum í dag. Soleiðis var tað ikki, tá ið eg fór til Amerika í hálvfjerðsunum. Jólasálmarnir, sum tey sungu har yviri, ljóðaðu einki jólaligir, helt eg, hevði í hvussu so er ongantíð hoyrt teir fyrr.

Seinni flutti eg til Filipsoyggjarnar. Har var tað ikki so nógv jólasálmarnir sjálvir, sum vóru øðrvísi, heldur tað, at tey byrja so ótrúliga tíðliga at spæla teir – longu í september. Hetta gjørdi seg sjálvandi bara galdandi, tá ið vit vóru av oynni – á oynni Balabac eru jú muslimar, so har er ikki nógvur jólasangur.

Tað eru næstan sjey ár, síðan vit fluttu til Italia. Tú skuldi hildið, at italienar høvdu ein ríkan siðaarv, tá ið tað kom til jólasálmar. Løgið, men at døma eftir tí, tú hoyrir rundan um teg, so lurta italienar ikki nógv eftir upprunaligum italskum jólasálmum. Alt er enskt. Kanska er tað alheimsgerðin.

Hugsaði at hugleiða eitt sindur um fýra ísraelskar jólasálmar. Hetta eru kanska ikki sum so beinleiðis jólasálmar, og tó haldi eg, at vit kunnu loyva okkum at kalla teir tað. Teir vóru, í hvussu so er, beinleiðis yrktir í sambandi við, at Jesus varð føddur. Sálmarnir eru í fyrstu kapitlunum hjá Lukasi. 

Tann fyrsti er lovsongur Mariu í Lukasi 1.46-55. Tann næsti er lovsongur Zakariasar í Lukasi 1.68-79. Tann triði er lovsongur einglanna í Lukasi 2.14. Og tann fjórði er lovsongur Símeons í Lukasi 2.29-32.

Vit vita ikki, hvussu hesir sálmarnir vórðu bornir fram, men nógv bendir á, at teir vóru ikki bara endurgivnir, men eisini sungnir.

Heilt síðan miðøldina hava hesir sálmarnir havt latínsk heiti. Latínskt verður ofta sett í samband við tað, sum er katólskt, men eg fari kortini at loyva mær at nýta latínsku heitini – ljóða jólaligari.

Heitið á sálminum hjá Mariu er „Magnificat“, sum merkir at seta høgt ella at dýrdargera. Heitið á sálminum hjá Zakariasi er „Benedictus“, sum merkir at signa ella prísa. Heitið á sálminum hjá einglunum er „Gloria in altissimis Deo“, sum merkir: „Dýrd veri Gudi á hæddini.“ Og heitið á sálminum hjá Símeoni er „Nunc dimittis“, sum merkir: „Nú letur Tú fara.“

Ov drúgt verður at hyggja at øllum fýra sálmunum hesa ferð, tí hyggja vit at hinum trimum í næstu grein.

Magnificat (Lukas 1.46-55)

Sálmurin er sungin í sambandi við, at Maria fór at vitja skyldkonuna Elisabet. Báðar eru við barn, og í báðum førum er tað tí, at Harrin hevur framt undurverk. Elisabet, sum hevði verið ófruktbør, og tí einki barn átti, var nú við barn, hóast hon og maðurin vóru væl við aldur. Og Maria var vorðin við barn, hóast hon var moyggj.

Maria er komin langa teinin úr Betlehem til fjallalandið, har Elisabet og maður hennara búgva. Tá ið tær síggjast, heilsar Elisabet Mariu og fyllist av Heilaga Andanum. Maria svarar aftur við Magnificat.

Heitið Magnificat er eftir fyrsta orðinum í latínska sálminum: „Magnificat anima mea Dominum.“ Umsett orðarætt: „Set høgt sál mín Harran.“ Í umseting Victor Danielsens er tað: „Sál mín setur Harran høgt.“

Maria setur Harran høgt, tí Hann hevur sæð til hana og hevur gjørt stórverk við hana, veldig verk. Hann hevur spjatt sundur tey hugmóðigu. 

Hon byrjar sálmin við at syngja um tað, sum er hent henni persónliga. Men so víðkar hon sjónarringin og lovprísar Harranum fyri tað, sum Hann hevur gjørt, ikki bara fyri hana, men fyri alt Ísrael.

„Hann hevur tikið Sær av Ísrael, tænara Sínum, fyri at minnast miskunn 

móti Ábrahami og avkomi hansara allar ævir – soleiðis sum Hann talaði til fedrar okkara.“ Lukas 1.54-55

Góður jólasálmur. Jólini, ja alt lívið eigur at vera merkt av, at vit seta Harran høgt, bæði fyri tað, sum Hann hevur gjørt fyri okkum persónliga, og tað, sum Hann hevur gjørt fyri alt fólk Sítt. Jú, sum hjá Mariu kunnu umstøðurnar kennast ræðandi, men okkum nýtist ikki at ræðast, vit kenna Hann, sum „… minnist miskunn“ (Luk. 1.54).

Ja, av sonnum – sál mín setur Harran høgt!

Ditte menneskebarn

Skaldsøgan „Ditte menneskebarn“ er ein grípandi og hjartanemandi søga, ið fer fram um aldaskiftið til tjúgundu øld. Høvundurin er danin, Martin Andersen Nexø. Onkur hevur lýst bókina sum afturvendandi søgan um kúgan, neyð og vesaladóm.

Høvuðspersónurin í bókini, Ditte, er fødd inn í torførar umstøður og hevur so at siga bara mótgongd og mótbrekkur. Mamman var ikki gift, tá ið Ditte kom til verðina, og vildi ikki vita av henni. Ditte býr tí hjá ommuni, og tær eru góðar við hvør aðra.

Tá ið mamman giftist nøkur ár seinni, vil hon hava Ditte at koma at búgva hjá sær; men hon er ikki góð við Ditte og er hørð móti henni. 

Ditte fær tvey børn uttan fyri hjúnalag, men verður svikin av báðum pápunum. Hon endar í Keypmannahavn, har hon doyr í stórum fátækadømi, bara 25 ára gomul.

Óteljandi kvinnur eru føddar og deyðar undir líknandi umstøðum sum hjá Ditte. Eg haldi, at Elifaz lýsir hetta so væl í Job 4.20-21, har hann sigur um menniskjuni: 

„… áðrenn nakar gevur tí gætur, eru tey við alla gingin til grundar. Ja, tjaldtog teirra verður rykt upp …“

Grípandi, hasi orðini: „áðrenn nakar gevur tí gætur“.

Isting Sarmiento

At lesa Ditte menneskebarn minti meg á eina unga gentu á Balabac, Isting at navni. Lagnurnar eru ikki júst tær somu, men har eru nakrir felagsnevnarar. Løgið, ofta er veruleikin syrgiligari, enn skaldskapur er førur fyri at lýsa hann. Hóast Ditte hevði tað sera ringt, so haldi eg, at vit kunnu siga, at Isting mundi hava tað verri.

Vit komu at kenna hana, tá ið hon kom at arbeiða hjá okkum. Hon hjálpti við tí húsliga, so Cathy kundi nýta morgnarnar til at undirvísa børnum okkara. 

Ein morgunin, hon kom til arbeiðis, hevði hon blátt eyga og upphovnaða vørr. Vit spurdu, hvat hent hevði. Jú, beiggi hennara hevði bukað hana av. Eg kendi væl beiggjan og fór og spurdi hann, hvat í allari víðu verð hann billaði sær inn. Hann helt upp á, at hann hevði einki skeivt gjørt. Hon hevði gjørt familjuni fyri skommum, tí hon einsamøll hevði fylgst við einum dreingi – og tað hevur tú, eftir Molbog siði, ikki loyvi til. Og harafturat var drongurin, sum hon hevði fylgst við, eitt rekavætti. Hann var fremmandur, nýliga komin til oynna og hevði ringt orð á sær. Vit vóru útlendingarnir, so tað var ikki nógv, vit kundu gera.

Vit fóru í farloyvi stutt eftir hetta, og tá ið vit komu aftur, var Isting gift – ikki við dreinginum, hon hevði fylgst við hin dagin, men einum øðrum fremmandum drongi – einum, sum hevði enn verri orð á sær enn hin fyrri.

Tey fluttu til eina bygd longri suðuri, og vit hoyrdu frá fólki, at maðurin drakk illa og var harðligur við hana. Og so hevði hann til vana at verða burturi í fleiri mánaðir, og eingin visti, hvar hann var. Tað hendi serliga, tá ið hon var við barn, og tað var ofta. Hann hvarv bara og kom ikki aftur í aftur, fyrr enn aftan á, at barnið var føtt. 

Nøkur ár gingu, til vit sóu Isting aftur. Eg gloymi ongantíð, hvussu skelkað vit vóru. Hon var bara húð og bein og hevði mist flestu tenninar.

Ein dagin, maðurin var burtur, bleiv Isting sjúk. Mammubeiggi hennara fór eftir hjálp, men tá ið hann kom aftur, var Isting deyð, útslitin, lítið eldri enn Ditte í søguni hjá Martin Andersen Nexø.

Ein glotti í søguni var, at systir Isting tók børnini til sín. Hon og maðurin áttu eingi børn og tóku børnini hjá Isting til sín, sum vóru tey teirra egnu. Men so kom pápin aftur í aftur, tók børnini, rýmdi og kom ongantíð aftur.

Frelsarin Jesus

Høvundurin av Ditte menneskebarn, Martin Andersen Nexø, vildi við bók síni lýsa, hvussu samfelagið sveik tey fátøku og serliga kvinnuna. Og sjálvandi er tað skeivt, tá ið samfelagið ger tað. Trupulleikin er bara, at svarið til sjálvar grundtrupulleikarnar í heiminum er ikki tað, sum nakar av okkum ella samfelagið kann veita, tað er Kristus. Eg meini ikki við religión og alt tað keðiliga, sum kann vera tengt at tí. Og eg meini heldur ikki, at tað er bara at fáa fólk frelst, og so skal alt annað laga seg. Tað, eg meini, er, at tá ið alt kemur til alt, so er tað Kristus, sum er svarið til heimsins stóru neyð.

***

Kristus er svarið til heimsins stóru neyð,

Kristus kann frelsa úr vanda, sorg og deyð.

Spurningar lívsins níva mangan mann,

teir eina Kristus svara, loysa kann,

tí Kristus er svarið til heimsins neyð.

„Táið Hann sá fólkið, tykti Honum hjartaliga synd í teimum; tí tey vóru illa hagreidd og vanrøktað sum seyður, ið ongan hirða hevur.“  Matteus 9.36

– úr talu hjá Godtfred í Gøtu

Havi ofta hoyrt fólk greiða frá um Godtfred í Gøtu, hvussu hann plagdi at breiða út armarnar og siga frá, hvussu Kristus doyði fyri okkum og nú býður okkum at koma til Sín. Magni svágur fortelur, at hann gloymir ongantíð, einaferð hann var á møti í gamla salinum í Gøtu og sá Godtfred breiða út armarnar at lýsa, hvussu Kristus vil fevna um okkum. Tað var, sum Godtfred vildi við útbreiddu ørmum sínum fevna um øll, sum vóru inni í salinum.

Eg skrivaði til Jan Zachariassen og spurdi hann, hvussu hann minnist Godtfred. Jan hoyrdi jú ikki, hvat Godtfred segði, men hann sá, hvussu hann breiddi út armarnar. Jan skrivaði, at hann minnist væl, hvussu Godtfred plagdi at breiða út armarnar í gamla salinum. Hann sigur, at tað gjørdi alt so klárt fyri honum, sum um hann hevði sæð fleiri myndir og málningar av Frelsaranum. 

Jan skrivar, at hann bleiv frelstur sum 15 ára gamal. Tað var Zacharias, beiggi Jan, sum leiddi hann til Harran; hetta var í sambandi við møtini, sum Brynleif hevði í Ebenezer í 1967. Hann skrivar: „Mong komu til trúgv tá, og ein rúgva bleiv doypt. Eg kom ikki til trúgv í gamla salinum, men „úttrykkini“, sum Godtfred vísti mær í gamla salinum í Gøtu, liggja enn djúpt í mær.“

Hesi brotini eru úr talu, sum Godtfred talaði á samfelags­møtunum í Havn í 1962:

—

Latið okkum lesa nøkur vers úr Fjórðu Mósebók, kapittul 21 (v. 6, 8 og 9):

„Tá sendi HARRIN eiturormar millum fólkið, og teir bitu fólkið, so ein mongd doyði av Ísrael.“

„Tá segði HARRIN við Móses: „Ger tær orm og set hann á stong – so skal ein og hvør, ið bitin er og hyggur á hann, liva!“

Móses gjørdi tá koparorm og setti hann á stong; táið nú ormur hevði bitið onkun, og hann hugdi á koparormin, so doyði hann ikki.“

Eg skal lesa eitt vers úr Jóhannesi 3 eisini, vers 14:

„Eins og Móses lyfti upp ormin í oyðimørkini, so skal Menniskjasonurin verða lyftur upp,

fyri at hvør tann, sum trýr, skal hava ævigt lív í Honum.“

Hoyr, hvussu Harrin sigur við Móses: „Skunda tær, ger tað lagaligt, ja so lagaligt. Hvussu tá? Sig teimum tað: Vilja tit gera so væl at hyggja upp á handa ormin, tit, sum eru bitin av ormunum og liggja har og stríðast og eru hovnað og hava fepur, so skulu tit blíva í lívi.“

Eg skal siga við teg, vinur, sum ert inni her, sum eisini heldur, at tú ert virkuliga bitin av syndini, at tú ert elskaður av Gudi, meir enn tú ánar. Eingin kemur til Sonin, uttan at Faðirin dregur hann. Gud hevur drigið teg inn her av kærleika, fyri at tú skalt fáa eyguni á hendan, sum var lyftur upp, líka sum Móses lyfti upp ormin í oyðimørkini, fyri at tann, sum trýr á Hann, skal hava ævigt lív.

Eg kenni tað á mær, at tað eru sálir inni her, sum treingja til lív, og lív er at fáa í Jesu Kristusi, Hann sum breiddi armarnar út á krossins planka fyri sovorðnar menn sum meg og røvaran á krossinum. Hann breiddi teir eisini fyri teg. Veitst tú tað, vinur, at Hann stendur og fevnir eftir tær, so ógudiligur sum tú ert. Hygg tú bara á Hann. Tað eru ómetaliga nógv fólk her inni, men eg tori at siga tað, at tað er ikki ein sál inni her, sum ikki kann koma til Jesus. Tú kanst føla teg, sum tú føla teg vil. Tú kanst vera so ógudiligur og dálkaður, sum tú vera vil. Tú verður frelstur í tí eygablikki, tú vilt líta teg yvir á tann mannin, sum doyði fyri tey ógudiligu.

Tað er dýrabarari enn alt annað, at Hann rættvísger tann ógudiliga. Kann nakar annar gera tað? Kann nakar av teimum stóru monnunum í hesi verð siga: Komið til Mín, øll tit, sum strevast og hava tungar byrðar at bera, Eg skal geva tykkum hvílu? Nei, eingin uttan Hann kann, Hann, sum breiddi armarnar á krossins planka og doyði fyri tann ógudiliga.

Gud í Himlinum gevi tað, vinur, sum ert her, at tú mátti gjørt brúk av hesum kjansinum og komið í hesar armar, sum fevna eftir tær. Gud er fornoyðaður við tað, sum Kristus gjørdi; vilt tú ikki eisini kennast við tað? Gud hevur anerkent tað, tað var nokk. Hann segði tað var fulbrakt. Tað var tín og mín frelsa, sum var fulbrakt. Henda naglamerkta hondin er útrakt til tín í kvøld. Tað skal eingin vera her og siga tað, at eg kom til Hann, men Hann tók ikki ímóti mær. Hann stendur við Sítt Orð. Hann sigur, at tann, sum kemur til Mín, hann skal ikki verða koyrdur burtur, líka mikið hvussu sær út, vinur.

„Tí so elskaði Gud heimin, at Hann gav Son Sín, hin einborna, fyri at hvør tann, ið trýr á Hann, skal ikki fortapast, men hava ævigt lív.“ Jóhannes 3.16

– og tað, sum Hann kann læra okkum hesum viðvíkjandi

„Nú var kvinna, sum hevði havt blóðsótt í tólv ár.

Hon hevði útstaðið nógv av mongum læknum; alt, ið hon átti, hevði hon latið afturfyri, og onga hjálp hevði hon fingið, men var heldur versnað.“ Markus 5.25-26

Eg kendi fleiri fólk á Balabac, sum høvdu upplivað tað sama, sum kvinnan í Markusi 5, tey høvdu onga hjálp fingið, men vóru heldur versnað.

Minnist ein ungan blindan mann. Hann var blindur, tí pápin hevði gníggjað knústar penisillintablettir í eyguni á honum, einaferð hann sum smádrongur hevði bruna í eygunum.

Sonur ein kvakksalvara doyði, tí pápin valdi ikki at koma til okkara og fáa rættan heilivág. Hann helt seg duga at grøða og vildi tí sjálvur taka sær av dreinginum. Sjálvur doyði pápin nøkur ár seinni av lungnabruna. Tað var aftur tað sama, hann vildi ikki taka heilivág, helt seg duga best.

Ein granni fortaldi mær um, tá ið elsta dóttir teirra doyði. Hon hevði fingið blóðsótt (dysenteri). Hann segði, at dóttirin var so ræðuliga tyst og bønaði hann um vatn. Men tey gomlu fólkini, sum vóru har, bóðu hann ikki lurta eftir henni, tað fór bara at gera hana verri. „Og soleiðis,“ segði grannin, „doyði dóttirin, meðan hon bønaði og bað um júst tað, sum kundi havt gjørt hana fríska.“

——-

„Teir grøða skaða fólks Míns, sum tað einki var fyri, …“ Jeremias 6.14

Nógv fólk á Balabac stríðast við magasár. Hetta kemur helst av vánaligari føði og strongdini av altíð at liva á hungursmarkinum.

Ein maður var serliga ringur. Cathy hevði spurt seg fyri, hvussu vit kundu hjálpa honum, og ein lækni hevði sent henni eina – vit kunnu kalla tað uppskrift – hvat vit skuldu gera fyri at hjálpa manninum. Tað kravdi nógvan heilivág, fleiri sløg, og var tað alt sera dýrt.

Vit vistu, at góvu vit manninum allan heilivágin, fór hann bara at taka hann, til hann byrjaði at kenna seg betur, og so ikki meir. Og vit vistu, at tað fór bara at gera ilt verri. Ein annar vansi var, at fekk hann allan heilivágin, fóru onnur at koma og biðja burturav, og hann fór ikki at kunna siga nei.

Ein maður, sum hjálpti okkum nógv í hesum sambandi, lovaði at fara til mannin við heilivági tríggjar ferðir um dagin og soleiðis persónliga síggja til, at maðurin tók heilivágin, sum hann skuldi.  Tað riggaði, og maðurin bleiv spilfrískur.

Varð tað ikki gjørt rætt, varð hann ongantíð frískur. Jeremias segði um profetarnar, at teir grøddu skaða fólksins, sum tað einki var fyri. Er hatta tíverri ikki júst tað, sum vit gera, tá ið tað kemur til ta andaligu hjálpina?

At hjálpa fólki krevur ofta nógv meira enn bara at siga teimum, hvat tey skulu gera. Tað krevur, at vit eru við gjøgnum alla tilgongdina.

Vit upplivdu ofta, at fólk, sum høvdu verið hjá lækna, ikki vistu, hvat tey skuldu gera við sjúkugreiningina (diagnosuna), tey høvdu fingið. Hesar báðar hendingarnar, havi eg hoyrt frá øðrum trúboðarum:

Ein maður hevði fingið sár á beinið, og tað hevði tikið ilt fyri seg – í tropunum tekur tað ikki leingi. Læknin gav manninum penisillintablettir og bað hann taka tær fýra ferðir um dagin og so koma aftur um eina viku. Tá ið maðurin kom aftur, var sárið verri – tað var bæði hovið og bløddi. Tá ið læknin kannaði sárið, sá hann, at maðurin hevði potað tablettirnar inn í sárið fýra ferðir um dagin í eina viku. Læknin hevði bara tikið tað fyri givið, at maðurin visti, hvat hann skuldi gera við tablettirnar.

Eini hjún fóru til stórbýin at leita sær læknahjálp, og læknin gav teimum eina resept. Tey høvdu ongantíð verið hjá lækna áður og vistu ikki, hvat ein resept var. Hvørgin teirra dugdi at lesa. Á veg heim aftur tosaðu tey um, hvat læknin mundi ætla við hasum pappírinum. Eftir at hava tosað aftur og fram um tað, komu tey til ta niðurstøðu, at meiningin mundi vera, at tey skuldu brenna pappírið og so anda roykin í seg. Og tey so gjørdu.

Í Puerto Princesa býr maður, ið eitur Job

Hetta er søgan um Job – ikki tann í Bíbliuni – hesin býr í Puerto Princesa.

Job hevði í mong ár verið rúsevnismisnýtari og var so djúpt sokkin, at mamma hansara bað konuna rýma frá honum. Hon stúrdi fyri børnunum.

Men so kom Job til trúgv og vildi fáa hjálp at sleppa úr díkinum, sum hann var endaður í. Konan var trúgvandi, og tey høvdu eisini fleiri trúgvandi vinir. Tey vistu, at skuldi nøkur vón vera hjá Job at koma fyri seg aftur, mátti hann fáa røttu hjálpina. 

Í samráð við serkøn fólk gjørdu tey av at halda Job í húsavarðhaldi í eitt heilt ár. Hetta merkti, at hann kundi ikki hava atgongd til telefon, og onkur mátti vera um hann alla tíðina. Kona hansara var tannlækni, men fór í farloyvi, so hon saman við vinfólkum kundi taka tørn at vera um hann. Vinfólkini høvdu øll nógv um at vera, men tey tóku sær tíð at hjálpa Job at koma fyri seg aftur.

Hetta eru tjúgu ár síðan, og „Job is still going strong“. Tað ger mun at taka sær tíð at gera tað, sum er rætt.